Formica spp. - Ogólna charakterystyka mrówek z rodzaju Formica
Rodzaj Formica obejmuje ponad 160 gatunków stanowiących podstawę myrmekofauny w całej strefie klimatu umiarkowanego. Przedstawiciele rodzaju zamieszkują cały kontynent Europejski, Azjatycki (z wyjątkiem rejonów syberyjskich), północną cześć Afryki oraz prawie cały obszar Ameryki Północnej. W naszym kraju sklasyfikowano 19 gatunków, podzielonych na cztery podrodzaje Formica (6 gat.), Serviformica(8 gat.), Raptiformica (1 gat.) oraz Coptoformica(4 gat.), różniące się behawiorem oraz sposobem rozmnażania.
Mrówki z tego rodzaju cechują się widocznym zróżnicowaniem pod względem wyglądu, rozmiaru, behawioru, struktury i budowy gniazd.
Formica cechuje zakładanie kolonii w sposób klasztorny, jak i pasożytniczy. Ich gniazda mogą być zarówno monoginiczne jak i poliginiczne. Niektóre gatunki zdolne są do tworzenia rozbudowanych systemów polkalicznych. Gniazdują zarówno w glebie, piachu, torfie jak i igliwiu, budując skomplikowane, głębokie na kilka metrów sieci komór i korytarzy, wznosząc wysokie kopce, a także ograniczając się do płytkiego gniazdowania pod płaskim kamieniem lub kłodą drewna.
Wszystkie gatunki reprezentujące rodzaj Formica są średniej/dużej wielkości (od 4-9mm). Pośród robotnic istnieje słabo zaznaczony podział na kasty, charakteryzujący się przede wszystkim wielkościową różnicą poszczególnych pokoleń oraz niewielkimi zmianami anatomicznymi. Ciało w zależności od gatunku jest gładkie lub gęsto omszone, barwy jednolicie czarnej, brunatnej, żółtawej, szarej, bądź krwisto-czerwonej. Królowe są proporcjonalnie większe, oraz posiadają rozbudowane przedplecze, jako pozostałość po mięśniach skrzydeł.
Formica są drapieżnikami, które jednak różnią się temperamentem. Niektóre gatunki bronią tylko najbliższej okolicy swojego gniazda, a pozostałe, jak mrówki rudnice, dotkliwie kąsają napastników już w odległości kilkunastu metrów od kopca. Mrówki te posiadają bardzo dobrze rozwinięty zmysł wzroku, a szczególnie wyczulone są na gwałtowne różnice natężenia światła. Podstawą pożywienia są owady oraz bogate w cukry i węglowodany substancje takie jak nektar lub spadź. Większość gatunków charakteryzuje się tworzeniem związków symbiotycznych z mszycami, żywiąc się spadzią w zamian za ochronę przed innymi drapieżnikami (np. larwami biedronek).
Charakterystyczną cechą rodzaju Formicidae, jest zdolność do wytwarzania przędzy przez larwy, a co za tym idzie - zdolność do budowania kokonu przy przepoczwarzaniu, jednak zdarzają się też poczwarki bez oprzędu, co jest uwarunkowane poziomem wilgotności w gnieździe.
Każdy gatunek rozmnaża się, produkując uskrzydlone formy płciowe w postaci królowych i samców, które następnie wzbijają się w lot godowy. Rójki, w zależności od gatunku trwają od końca kwietnia do połowy września, a królowa może albo dołączyć do istniejącej już kolonii, bądź założyć własne gniazdo metodą klasztorną. Istnieją też gatunki, których królowe wnikają do gniazd mrówek z podrodzaju Serviormica, by następnie zabić macierzystą królową i zastąpić jej miejsce, a także okresowo napadają na nie, by obrabować ich gniazdo z potomstwa i młodych robotnic.
Ubarwienie szaro-czarne, odwłok matowy z wyraźnym zielonawym połyskiem. Czułki i odnóża mogą być nieco jaśniejsze, w kolorze brunatnym. Mrówki te posiadają gęste owłosienie ciała.
Odmiana górska
Wielkość:
Królowa: 8-11mm,
Samiec: 7-8mm,
Robotnice: 3-6mm
Wystepowanie:
Występuje na terenie całego kraju, licznie zasiedlając miejsca silnie nasłonecznione, o piaszczystym podłożu. Często gniazduje pod płytkami chodnikowymi w miastach. Mrowiska są rozbudowane, a sieci korytarzy ciągną się niekiedy kilka metrów w głąb gruntu. Ma wysokie skłonności poliginiczne, a dojrzałe społeczności kilku spokrewnionych ze sobą kolonii zajmują często rozległy teren, eliminując pozostałe gatunki z rodzaju Formica.
Pożywienie:
Spadź i drobne owady. Robotnice są znane z pieczołowitej hodowli mszyc.
Cechy szczególne:
Agresywna mrówka o wysoko rozwiniętym terytorialiźmie. Posiada dość dobry wzrok. F.cinerea bardzo łatwo rozpoznać po połyskującym odwłoku oraz charakterystycznym sposobie poruszania się a mianowicie, robotnica biegnie, zatrzymuje się, zmienia kierunek i znów biegnie.
Hodowla:
Gatunek dość elastyczny, idealnie nadający się dla początkujących. Najchętniej preferuje formikarium ziemne, z betonu komórkowego, korkowe lub gipsowe w orientacji pionowej. Arena wysypana piachem, który sporadycznie można dogrzewać lampka biurkową.
Hibernacja:
Tak
Ochrona gatunkowa:
Nie
Lot godowy:
Słoneczny, lekko wietrzny dzień. Od połowy lipca do końca sierpnia.
Ubarwienie brunatne, odnóża w odcieniu czerwonawym
Wielkość:
Królowa: 8-9mm,
Samiec: 6-7mm,
Robotnice: 4-7mm
Wystepowanie:
Jest to mrówka występująca na suchym terenie z rzadką roślinnością, często buduje niewielkie kopce ziemne, jednak zdecydowana większość struktury mrowiska leży głęboko pod ziemią.
Pożywienie:
Spadź i owady. Pieczołowicie hoduje mszyce.
Cechy szczególne:
Jest to bardzo agresywna mrówka, która aktywnie poluje na owady. Zażarcie broni gniazda, a spora kolonia może dotkliwie rozdrażnić napastnika.
Hodowla:
Gatunek dość elastyczny, nadający się dla osób, które mają już doświadczenie w hodowli mrówek. Najchętniej preferuje formikarium ziemne, korkowe lub gipsowe. Hodować można w temperaturze pokojowej.
Ubarwienie smoliście czarne, odwłok z wyraźnym połyskiem. Bardzo skąpe owłosienie ciała.
Wielkość:
Królowa: 8-11mm,
Samiec: 7-8mm,
Robotnice: 4-7mm
Wystepowanie:
Występuje w całej Polsce, jednak najczęściej na północy i na wschodzie kraju, często zasiedlając osiedla. Preferuje średnio zarośnięte tereny, najczęściej spotykana na obrzeżach lasów.
Pożywienie:
Spadź i drobne owady. Mrówka ta sporadycznie hoduje mszyce, ograniczając się tylko do zlizywania spadzi.
Cechy szczególne:
To jedna z największych mrówek z rodzaju Serviformica, wyrośnięte robotnice często osiągają 7mm. Jej gniazda są płytko usytuowane pod płytami chodnikowymi, kawałkami próchniejącego drewna, a nawet w ścianach domostw. Sporadycznie buduje małe kopce. Gatunek ten, ze względu na wrodzoną łagodność jest najczęściej wykorzystywany przez pasożytnicze mrówki rudnice oraz mrówki zbójnice.
Hodowla:
Gatunek świetnie nadający się dla początkujących. Hodować można w każdym możliwym typie gniazda z zapewnieniem sporej areny.
Ubarwienie jednolicie czarne, błyszczące, odnóża w kolorze brązu lub czerwieni. Posiada nieliczne, odstające włoski na odwłoku.
Wielkość:
Królowa: 8-10mm,
Samiec: 7-8mm,
Robotnice: 3-5mm
Wystepowanie:
Jest to mrówka występująca wyłącznie w górach. W Polsce można ją licznie spotkać w Karpatach i Sudetach nawet na dużych wysokościach. Sporadycznie, rójkowe królowe można znaleźć w okolicach Krakowa, Bielska-Białej i Tychów.
Pożywienie:
Spadź i drobne owady.
Cechy szczególne:
Jest to gatunek bliźniaczo podobny do Pierwomrówki łagodnej, jednak dostosowany do życia na większych wysokościach. Gniazda zazwyczaj znajdowane są na polanach i łąkach wysokogórskich. Również pada ofiarą pasożytnictwa uprawianego przez Mrówki rudnice, z którymi często dzieli przestrzeń terytorialną.
Hodowla:
Dobrze czuje się w każdym możliwym gnieździe. Wykazuje spore skłonności modelowania gniazda wg potrzeb.
Gatunek bliźniaczo podobny do mrówki rudnicy. Odwłok szaro-czarny, matowy, tułów krwistoczerwony, głowa czerwona, z czarnym „czepkiem”. W odróżnieniu od F.rufa, posiadają kilka drobnych szczecinek na odwłoku.
Spadź i owady. Znana jest z hodowli mszyc na drzewach iglastych.
Cechy szczególne:
Jest to bardzo agresywna mrówka, która aktywnie poluje na owady, buduje spore kopce z igliwia, połączone w wielkie systemy polkaliczne, w których skład może wchodzić nawet miliard robotnic i kilka tysięcy królowych. Taki system rozciąga się na obszarze wielu kilometrów, eliminując pozostałe gatunki z rodzaju Formica.
Hodowla:
Hodowla tego gatunku nie jest jeszcze uregulowana prawnie, jednak zabrania się niszczenia mrowisk. Rójkową królową można zaadoptować na robotnicach F. fusca, jednak kolonia rozwija się w zastraszającym tempie i w niedługim czasie wymaga udostępnienia terenu o powierzchni kilkunastu metrów. Ponadto, rozdrażnione mrówki mają tendencje do obfitego pryskania kwasem i duszenia się w jego oparach.
Hibernacja:
Tak
Ochrona gatunkowa:
Tak
Lot godowy:
Roją się bardzo wcześnie, już pod koniec kwietnia, jednak właściwa, wielotysięczna rójka następuje w pierwszej połowie maja.
Spadź i owady. Z powodzeniem hoduje mszyce na pobliskich drzewach iglastych.
Cechy szczególne:
Jest to bardzo agresywna mrówka, która aktywnie poluje na owady, buduje spore kopce z igliwia, a liczba robotnic sięga kilkuset tysięcy z jedną lub kilkoma królowymi.
Hodowla:
Hodowla tego gatunku nie jest jeszcze uregulowana prawnie, jednak zabrania się niszczenia mrowisk. Rójkową królową można zaadoptować na robotnicach F.fusca, jednak kolonia rozwija się w zastraszającym tempie i w niedługim czasie wymaga udostępnienia terenu o powierzchni kilkunastu metrów. Ponadto, rozdrażnione mrówki mają tendencje do obfitego pryskania kwasem i duszenia się w jego oparach.
Mrówka ta ubarwieniem podobna jest do mrówki rudnicy. Odwłok ciemny, matowy, tułów czerwonawy, głowa czerwona z czarnym „czepkiem”.
Wielkość:
Królowa: 9-12mm,
Samiec: 6-10mm,
Robotnice: 4-9mm
Wystepowanie:
Buduje rozległe, podziemne gniazda w terenach dobrze nasłonecznionych.
Pożywienie:
Spadź i owady.
Cechy szczególne:
Gatunek ten jest dość agresywny, Buduje ziemne kopce z jednym wejściem, którego zażarcie broni. Lekko przyciśnięte do podłoża robotnice udają martwe przez kilkadziesiąt sekund.
Hodowla:
Gatunek nieco trudniejszy w hodowli. Trudno zdobyć rójkową królową, która często ma problemy z wychowaniem potomstwa i wymaga adopcji. Najchętniej preferuje formikarium ziemne lub gipsowe. Hodować można w temperaturze pokojowej.
Hibernacja:
Tak
Ochrona gatunkowa:
W Polsce nie, jednak ściśle chroniona w Wielkiej Brytanii i innych regionach.
Odwłok szaro-czarny, matowy, tułów krwistoczerwony, głowa krwistoczerwona, z czarnym „czepkiem”
Wielkość:
Królowa: 8-12mm,
Samiec: 6-7mm,
Robotnice: 5-10mm
Wystepowanie:
Mrówka typowo leśna, wybiera nasłonecznione stanowiska, bogate w mrowiska Serviformic.
Pożywienie:
Spadź, owady i drobne kręgowce.
Cechy szczególne:
Jest to bardzo agresywna mrówka, która aktywnie poluje na owady, buduje spore kopce z igliwia, oraz organizuje rajdy na gniazda Serviformic, które rabuje z poczwarek i młodych robotnic. Spora kolonia w krótkim czasie może uśmiercić myszy, żaby i inne, drobne kręgowce.
Hodowla:
Gatunek niepolecany dla początkujących. Szybki, inteligentny i agresywny, wymagający przeprowadzenia adopcji na robotnicach F.fusca. Ma zdolności do pryskania kwasem i duszenia się w jego oparach.
Hibernacja:
Tak
Ochrona gatunkowa:
Nie
Lot godowy:
Praktycznie przez cały letni czas. Od końca maja do początku września
Autor: Marta Szelegieniec (Lilith66)
Opracowano na podstawie własnych doświadczeń, oraz danych z serwisu formicopedia.org
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)