Żółw mauretański (Testudo graeca Linnaeus, 1758)

Trzyletni T. graeca graeca

Trzyletni T. graeca graeca

• Północno-afrykańskie, do niedawna łączone w jeden podgatunek Testudo graeca graeca (T.g.graeca), zwane także "graeca".
  
  
  
  
  • Testudo graeca graeca
    
    
    
    • Dość kontrastowo ubarwiony, zwłaszcza plastron.
      
    • Ubarwienie łusek na nogach różnorodne - cętkowane. Tarczki z czarnym obramowaniem "od frontu" żółwia i po bokach oraz ciemna plamka pośrodku. Karapaks rozszerzający się ku tyłowi.
      
    • Występowanie : Północna i południowa Tunezja.
      
    
    
    
  • Testudo graeca cyrenaica
    
    
    
    • Jest to populacja zamieszkująca historyczną krainę w północno-wschodniej Libii
      
    • Występowanie : północno-wschodnia Libia
      
    
    
  • Testudo graeca marokkensis (przypuszczalnie jedna z regionalnych form T.g.graeca)
    
    
    
    • Występowanie : północne tereny Maroko
      
    
    
  • Testudo graeca nabeulensis
    
    
    
    • Jest utożsamiany z T.g.graeca, być może to jeden podgatunek. Dzieli się on jednak na dwie formy, północną i południową.
      
    • Występowanie : Północna i południowa Tunezja
      
    
    
  • Testudo graeca flavominimaralis
    
    
    
    • Sprawa ma się podobnie jak z T.g.nabulensis, zamieszkuje on jednak północne tereny Libii, od linii morza, aż po tereny Sahary.
      
    • Występowanie : Libia, może północno zachodni Egipt.
      
    
    
  • Testudo graeca whitei
    
    
    
    • Jest może nieco jaśniejszy / bledszy od T.g.graeca, ale przede wszystkim tworzy niewielką populację zamieszkującą góry Atlas Saharyjski i jest największym z północno-afrykańskiej grupy T.graeca, które rzadko przekraczają 20 cm
      
    • Występowanie : Algieria, wyżyny
      
    
    
  • Testudo graeca soussensis aktualizacja
    
    
    WYSTĘPOWANIE
    
    
    
    Obszary występowania
    T. graeca soussensis
    
    
    Podgatunek Testudo graeca soussensis ( T.g.s. ) występuje na obszarach południowo zachodniego Maroko i od pozostałych marokańskich podgatunków Testudo graeca ( T.g.marokkensis, T.g.graeca, Tg. lamberti ) oddzielony jest poprzez góry Atlas. Wyodrębnić można trzy populacje tego podgatunku występujące na terenie doliny Sousse, północnego stoku gór Anty-Atlasu oraz obszarach nienaruszonych lasów Arganiowych, które występują wzdłuż wybrzeża od Cap Rhir aż po Essaouira. Ponadto najprawdopodobniej występuje odizolowana populacja w prowincji Ouarzate. Informacje na temat występowania T.g.s. na terenach Sahary ( BONS, GENIEZ - 1996 ) są błędne i dotyczą najprawdopodobniej pojedynczych osobników które zostały wprowadzone tam sztucznie bądź też według nowszej klasyfikacji stanowią inny podgatunek T.g.
    
    
    CECHY MORFOLOGICZNE
    
    dorosłyT.g.soussensis
    
    Jest to stosunkowo duży podgatunek T.g. którego długość karapaksu dochodzi do 25 cm u dorosłych samic a tarczki piersiowe są u nich wyraźnie dłuższe niż u pozostałych t.g. Różne jest także ich ubarwienie – dorosły t.g.s., w przeciwieństwie do pozostałych podgatunków ma karapaks pokryty nakrapianym wzorkiem, plastron natomiast ozdabia wzorek utworzony przez drobne kropki oraz linie rozchodzące się promieniście i zachodzące na brzegowe tarczki karapaksu. Kropki te nie występują jednak u młodych osobników, ani na plastronie ani na karapaksie, co jest kolejną cechą odróżniającą t.g.s. od pozostałych t.g.
    
    
    KLIMAT
    
    Na terenach południowo zachodniego Maroko panuje klimat pomiędzy śródziemnomorskim wzdłuż linii brzegowej po półsuchy w głębi kraju. Średnia temperatura roczna na tych obszarach wynosi 18°C a średni roczny opad to 240 mm. Latem temperatura może osiągać nawet 48°C, zimą jednak nie przekracza 25°C.
    W sezonie suchym (Czerwiec – Sierpień ) opady wynoszą mniej niż 1mm w miesiącu. Podłoże stanowią głównie piasek, glina oraz wapienie. Te ostatnie są dla roślin źródłem wapnia dzięki czemu stają się one ważnym elementem diety T.g.s. Wapń jest pozyskiwany przez żółwie także ze skorup ślimaków, których resztki odnalezione zostały w ich odchodach.
    Aktywność tego podgatunku w porze suchej jest bardzo znikoma co spowodowane jest nikłymi ilościami dostępnego pokarmu oraz panującymi warunkami pogodowymi - mają one znaczący wpływ na rozkład okresów aktywności żółwi. Populacja z terenów Souss Valley jest aktywna przez cały rok w przeciwieństwie do żółwi populacji żyjącej u stóp Atlasu i Anty-Atlasu. Na okres obniżonej aktywności żółwie zakopują się w ziemii lub wykorzystują jako schronienie opuszczone nory wiewiórek ziemnych lub innych zwierząt. Często zakopują się także w ciągu dnia by pod warstwą ziemi czy chrustu i liści przeczekać najgorętsze godziny dnia i wyjść ponownie na powierzchnię gdy skwar lub brzydka pogoda już miną. Podobnie chowają się na noc. Co więcej, często lokalizują swoje schronienia w pobliżu zarośli, krzewów czy niewielkich drzew gdzie ziemia podtrzymywana jest przez system korzeniowy tych roślin i zapobiega zasypaniu nory. Niektóre jamy mogą mieć nawet 150 cm długości co zapewnia stosunkowo stałą temperaturę dobową i utrzymuje się na poziomie 22°C-23°C. Podczas wiosny i jesieni ich aktywność jest największa o poranku i po południu, zimą natomiast w ciągu dnia. Tym co motywuje żółwie do przemieszczania się jest poszukiwanie pożywienia oraz reprodukcja.
    
    
    DIETA
    
    Osobniki z Souss Valley żywią się głównie roślinami dzikimi, ( min. Brassica, Calendula, Chenopodium, Fumaria, Malva, Plantago, Leotodon zdarza się jednak że muszą polegać także i na roślinach uprawnych ( opuncja, kabaczek, liście fasoli, ziemniaków czy cukinii ) przez co lokalni farmerzy traktują je jako szkodniki i w najlepszym wypadku wyrzucają daleko poza pole oraz niszczą ich gniazda. W skrajnie trudnych warunkach żółwie nie pogardzą nawet zeschniętymi na wiór czy lekko nadpsutymi roślinami. Dla wielu roślin żółwie te spełniają bardzo ważną rolę w ich ekspansji – rozprzestrzeniają ich nasiona, które po zjedzeniu są wydalane wiele godzin później w zupełnie innym miejscu.
    
    
    STRUKTURA POPULACJI
    
    Zagęszczenie osobników z różnych populacji jest silnie zróżnicowane. W Souss Valley wiele żółwi ( głównie dorosłych ) było znajdowanych wzdłuż 20-sto metrowego pobocza drogi biegnącej wzdłuż pól uprawnych i ogrodów ( nawet po kilkanaście na raz ). W nienaruszonych lasach Arganiowych żółwie były również łatwe do znalezienia, jednak były bardziej „rozrzucone” i zwykle znajdowane pojedynczo. Najtrudniej znaleźć osobniki tego gatunku w naruszonych przez człowieka fragmentach lasu Arganiowego – są to pojedyncze, wyizolowane sztuki. Na terenach nadbrzeżnych i skrajach pól uprawnych można znaleźć pojedyncze sztuki co kilkaset metrów. Populacja żółwi z Souss Valley składa się głównie z osobników męskich w wieku pomiędzy 16 a 25 rokiem życia, dużo trudniej znaleźć osobniki młode i te po 35 roku życia, natomiast większość znalezionych samic była pomiędzy 11 a 15 rokiem życia. Wiek żółwi oceniano na podstawie pierścieni na tarczkach karapaksu reprezentujących poszczególne okresy wzrostu – należy tu jednak dodać iż u starszych osobników pierścienie te zanikają. Na południowym zachodzie Maroko jest tylko jeden okres wzrostu każdego roku tak więc jeden pierścień reprezentuje jeden rok życia gada. Obserwacje wykazały że wśród żółwi z terenów rolnych większość miała od 17 – 22 pierścieni ( tylko jeden miał 30 ). Z drugiej strony jednak na terenach lasów Arganiowuch, u stóp Anty-Atlasu odnaleziono dużo więcej osobników z większą ilością pierścieni ( 36 – 38 ) i dużo więcej osobników młodych. Populacja ta była dużo bardziej zbalansowana i ustabilizowana zarówno w kwestii wieku jak i płci niż w populacji doliny Souss.
    
    
    GODY
    
    Zachowania godowe zaobserwować można zarówno wiosną jak i późnym latem – tuż po tym gdy żółwie wybudzą się z okresu obniżonej aktywności. Samiec w dość gwałtowny sposób uderza skorupą w karapaks samicy. Jeśli samica zacznie uciekać, samiec podejmuje wyzwanie i zaczyna ją gonić próbując jednocześnie złapać samicę za szyję i przednie łapy w celu jje unieruchomienia. Gdy mu się to uda – „dosiada” samicę a ona, jeśli jest zdolna i chętna, unosi tylną część karapaksu i pozwala samcowi na kopulację podczas której samiec wydaje gwiżdżąco – posapujące dźwięki.
    Samica składa jaja na przełomie Maja i Czerwca ( 5 – 7 jaj ) o wymiarach ok. 27 x 30 mm i wadze od 18 do 20 gram. Jaja zakopywane są we wcześniej przygotowanych norkach wzdłuż linii krzewów mogących stanowić w późniejszym czasie schronienie dla młodego potomstwa. Samica potrzebuje ok 2 – 3 godziny na wykopanie gniazda, złożenie jaj a następnie zasypanie gniazda które mierzy zaledwie kilka cm głębokości i od 12 do 15 cm średnicy. Młode przychodzą na świat we wrześniu – ich karapaks mierzy wtedy niewiele ponad 3 cm i ważą 10 gram. Dojrzałość płciową osiągają w wieku 12 – 13 lat.
    
    
    ZAGROŻENIA
    
    W ostatnich dekadach populacja tych żółwi regularnie spada a przyczyn tego jest wiele. Główną przyczyną jest wyniszczanie przez człowieka naturalnych siedlisk T.g.s. Lasy Arganiowe są endemicznym ekosystemem – niespotykanym nigdzie indziej na naszej planecie. Są one wycinane na opał, pod pola uprawne lub zabudowę ( agrokultura, zielone domy ). W ten sposób żółwie są niejako wypierane przez człowieka z ich terenów na inne, na których nie ma ich naturalnego pożywienia i które nie rzadko skażone są pestycydami lub innymi zanieczyszczeniami związanymi z obecnością człowieka. W ciągu życia, w organizmie żółwia toksyny kumulują się co prowadzi do zmian genetycznych i ma negatywny wpływ na reprodukcję. Skutkiem tego może być śmierć płodu, jego deformacje, niska odporność potomstwa bądź dysfunkcje układów. Ponadto farmerzy zabijają żółwie i niszczą ich gniazda uznając T.g.s. za szkodnik. W latach 70 i 80 ogromnie ilości żółwi wyłapywane były z ich naturalnego środowiska i sprzedawane na targowiskach jako domowe pupile. Obecnie jest to zakazane i w Maroko ( w przeciwieństwie do Tunezji ) nie znajdzie się już nigdzie żółwi na sprzedaż.
    
    
    
    
  
  
  
• Euroazjatyckie, zwane także "ibera"
  
  
  
  • Testudo graeca ibera aktualizacja
    
    
    
    
    Obszary występowania
    T. graeca ibera
    
    Nazwa Testudo graeca ibera ma związek nie, jak mogło by się wydawać , z półwyspem Iberyjskim ale z dawną krainą, która istniała na terenach obecnej Gruzji – Iberią Kaukaską. Podgatunek Testudo graeca ibera (T.g.i. ) jest jednocześnie największym i najszerzej występującym podgatunkiem Testudo graeca ( T.g. ) – zajmowane przez niego tereny rozciągają się od południowo wschodnich Bałkanów, przez Azję Mniejszą, aż po Kaukaz; od nisko położonych terenów przybrzeżnych do 1300 m.n.p.m. w Bułgarii i nawet 2000 m.n.p.m. w północnej Turcji – nieopodal jeziora Van. Północną granicę wyznacza rzeka Danobe w południowej Rumunii, południowe wybrzeże Morza Czarnego gdzie żółwie te, jak dowiedziono, występowały i były zjadane przez ludzi już w połowie Neolitu – ok 6 tysięcy lat temu ( HAIMOVICI, BALASECU – 2006 ). Żółwie Iberyjskie są dość łatwe do znalezienia na otwartych terenach czy obszarach rolnych a nadmierne wręcz ich ilości występują w Parku Narodowym Macin Mountains mającego w swoim obrębie również 27 roślin endemicznych.
    
    T.g.i. jest drugim co do wielkości Testudo – jego rozmiary mają jednak zasadniczy związek z obszarami występowania – od 230 mm karapaksu u wybrzeży Morza Czarnego ( INOZEMSTEV, PERESHKOLKNIK – 1994 ) aż po mierzącego 389 mm i ważącego blisko 6 kg w Bułgarii ( BESHKOV – 1997 ).
    
    Ich ubarwienie jest bardzo różnorodne, niektóre z nich są niemal kompletnie czarne, inne zaś jasnobrązowe – ponadto noworodki i młode są dużo jaśniejsze i przypominają Testudo graeca graeca z terenów Hiszpanii. Stosunkowo duże są także charakterystyczne dla tego gatunku ostrogi występujące występujące u nasady ogona – u T.g.i. często zakrzywione na końcach z powodu ich długości. U dorosłych T.g.i. niezależnie od płci, brzegowe tylne tarczki wyraźnie rozszerzają się ku dołowi – podobnie jak u testudo marginata. Plastron zwykle pokrywają ciemne plamy różnych rozmiarów.
    
    
    CIEKAWOSTKA ! W Rezerwacie Canarua Fetii znaleziono osobniki posiadające zarówno cechy testudo graeca ibera jak i testudo hermanni boettgeri – osobniki te miały modzele i częściowo podzieloną płytkę nadogonową, co może świadczyć o hybrydyzacji tych dwóch gatunków na tym obszarze ( SOS et al.– 2008 ).
    
    
    
    Cykl roczny testudo graeca ibera podobny jest jak u pozostałych żółwi europejskich. Populacje z Rumunii , z powodu położenia geograficznego, narażone są na bardzo duże amplitudy temperaturowe roczne – zimą temperatura spada tu do -25C. By przetrwać żółwie zakopują się kilka centymetrów pod ziemią, warstwą liści i krzewami. Gdy zrobi się ciepło żółwie wybudzają się ze snu i zaczynają rozglądać za pożywieniem oraz partnerami – drugi taki okres przypada na jesień. Samice tego żółwia składają jaja 2 – 3 razy w roku. W niewoli składają 4 – 5 jaj mierzących 33 – 48 mm długości i 23 – 44 szerokości – niektóre z jaj są niemal idealnie kuliste. Inkubacja w stałej temperatur z 28 – 30°C trwa 69 dni a świeżo wyklute żółwiki mierzą ok. 38 mm długości i ważą ok. 15 gram. W środowisku naturalnym wylęg występuje na przełomie sierpnia i września. Podobnie jak w przypadku innych testudo – jaja, noworodki oraz młode są bardzo narażone na ataki drapieżników. W Bułgarii i Rumunii największe zagrożenie dla nich stanowi Dzik europejski ( Susscrofa ferus ).
    
    T.g.i pada nierzadko ofiarą maszyn farmerskich – często znaleźć można martwe żółwie z roztrzaskanymi skorupami lub z mniejszymi uszkodzeniami – tym czasem udaje się przeżyć. Ponadto dochodzą różnorakie związki chemiczne rozpylane na terytoriach ich występowania takie jak pestycydy i herbicydy. Następnym czynnikiem mającym silny wpływ na zmniejszanie się populacji tego podgatunku jest zjawisko wypalania łąk i lasów pod uprawy lub pastwiska.
    
    W 2007 roku w Rumunii wprowadzony został zakaz handlu żółwiami a ponadto gatunek ten znajduje się w I i II załączniku CITES. W wielu miejscach ludzie wykazują chęć ochrony żółwi jednak panuje tam jeszcze zwyczaj trzymania ich jako zwierzątek domowych – ma to miejsce zwłaszcza w pobliżu obszarów występowania żółwi.
    
    
    
    
  • Testudo graeca anamurensis
    
    
    
    • Forma bardzo ciemna. U osobników dorosłych tarczki karapaksu prawie całkowicie ciemno-brązowe a nawet czarne, z jedynie żółtawymi obrzeżeniami. Kształt mocno wydłużony, podobny do Testudo marginata. Spodnia strona szyi widocznie jaśniejsza od reszty ciała.
      
    • Występowanie : Turcja, u stóp południowego zbocza gór Taurus, na odcinku do około 30 km od linii morza. Tereny najbardziej wysunięte w stronę Cypru.
      
    
    
  • Testudo graeca antakyensis
    
    
    
    • Karapaks z przewagą żółtego, czarne środki tarczek i ewentualnie brzegi. Kolory dość kontrastowe.
      
    • Występowanie : Południowa Turcja, okolice Zat. Iskenderun( ok. 200 km na wschód od gór Taurus )
      
    
    
  • Testudo graeca armeniaca
    
    
    
    • Podobny do żółwia stepowego(<em>Testudo hosfieldii</em> ), płaski, dobrze widoczne pierścienie przyrostowe. Dość ciemny karapaks, z niewielką ilością nieregularnych, żółtawych linii i plamek. Wygląda całkiem "malarsko". Głowa, nogi oraz pazury ciemne.
      
    • Występowanie : Armenia i Azerbejdżan.
      
    
    
  • Testudo graeca flowerii
    
    
    
    • Jest to najmniejszy z podgatunków T.graeca. Jego karapaks jest stosunkowo płaski i ma kolor jasno-żółty z centralnie umieszczoną, ciemną plamą na każdej z tarczek, lub zupełnie żółty. W centralnej części ogona również ciemna plama.
      
    • Występowanie : Izrael, Liban, Gaza
      
    
    
  • Testudo graeca terrestris
    
    
    
    • Wygląd bardzo zbliżony do T.g.flowerii, są jednak nieco ciemniejsze i większe a kolory na karapaksie mniej kontrastowe. Ciemna plamka na każdej z tarczek;
      
    • Występowanie : Liban, Syria, Jordania
      
    
    
  • Testudo graeca zarudnyi
    
    
    
    • Chyba najciemniejsza z form, również podobna do stepowych. Dorosły osobnik jest praktycznie czarny jedynie z jasnym szkicem tworzonym przez łączenia tarczek
      
    • Występowanie : Turkmenistan, Afganistan, Pakistan.
      
    
    
  • Testudo graeca nikolskii
    
    
    
    • Głowa i nogi ciemne. Karapaks również z przewagą czerni, brązu i jedynie żółtymi fragmentami tarczek. Kolor czarny delikatnie przechodzi w żółć.
      
    • Występowanie : Rosja; od Morza Azowskiego poprzez północne zbocza gór Kaukaz, aż do okolic 45 południka.
      
    
    
  • Testudo graeca pallasii
    
    
    
    • Występowanie : północne stoki Kaukazu
    
    
    
    
  
  

• EXO TERRA - Repti Glo 5.0
  
• Zoo Med - ReptiSun 5.0
  
• Sylvania - Reptistar
  

Dostępne są także żarówki emitujące promienie UVB, mają jednak zupełnie inne właściwości niż świetlówki, np.: Zoo Med Power Sun.

Oswajanie
W tej kwestii nie ma dużo do pisania. Żółwie można oswoić na tyle, żeby nie bały się nas i ewentualnie same przychodziły( będzie to jednak związane z przyzwyczajeniem że dłoń = jedzenie ). Żółwie przyzwyczajają się do obecności człowieka dosyć szybko, gdy ten nie ingeruje w ich życie bardziej niż potrzeba. Należy uważać, ponieważ żółwie próbują wszystkiego i mogą ugryźć, co nie jest przyjemne zwłaszcza przy większych osobnikach.

Pielęgnacja
Oczywiście, oprócz stworzenia w terrarium warunków jak najbardziej zbliżonych do naturalnych, nie powinniśmy zapomnieć o dziobie oraz pazurach. Rosną one wraz z żółwiem, nie można jednak dopuścić do ich przerostu. Będzie to bowiem sprawiało żółwiowi problemy zarówno z jedzeniem (dziób) jak i z poruszaniem się (pazury). Najprostszym, a zarazem najskuteczniejszym ze sposobów jest wyłożenie w terrarium kilku płaskich kamieni (np. piaskowca), po których żółwie z przyjemnością będą się wspinały i jednocześnie, delikatnie i równomiernie ścierały sobie pazury. Podobnie będzie z dziobem, żółwie czując potrzebę skrócenia go, będą gryzły krawędzie kamienia dopóki dziób nie nabierze odpowiedniej długości i kształtu. Dodatkowo dziób ściera się na bieżąco podczas skubania roślin. Nie należy w żadnym wypadku przycinać pazurów ani dzioba na własną rękę. Jeśli ingerencja jest konieczna, należy udać się z tym do doświadczonego weterynarza.

Zimowanie
Zimujemy tylko i wyłącznie osobniki silne, zdrowe i jedynie podgatunki: ibera, armeniaca, zarudnyi, nikolskii, pallasii. Terrestrisy krótko i cieplej, natomiast północno-afrykańskich nie zimujemy w ogóle - dla nich nasze lato traktujemy jako ich zimę, a w trakcie naszej zimy robimy im bardzo ciepłe i suche lato w terrarium. Zimowanie jest to forma doboru naturalnego, eliminującego słabe, "wadliwe" osobniki, tak więc słaby, bądź chory żółw z takiego snu może się nie wybudzić. Jednocześnie silnym osobnikom regularne zimowanie znacznie wydłuża życie i jest wręcz niezbędne, jeśli chcemy rozmnożyć żółwie i utrzymywać je przez wiele lat w dobrej kondycji. Na miesiąc przed przygotowaniem do zimowania należy żółwie odrobaczyć. Osobniki młode zimujemy podobnie jak dorosłe, może jedynie nieco krócej( minimum 2 miesiące ). Przygotowanie do zimowania polega na stopniowym skracaniu czasu oświetlania oraz obniżaniu temperatury. Średnio skracamy długość dnia o 30 minut na tydzień, a temperaturę obniżamy o jeden stopień na trzy dni (co daje nam około miesiąca przygotowań). W trakcie obniżania temperatury, przez pierwszy tydzień dajemy żółwiowi coraz mniej jedzenia, a po tygodniu zabieramy jedzenie i wodę. Następnie przekładamy żółwia do wcześniej przygotowanej skrzynki z dużą ilością (około 25 - 30 cm) naturalnego torfu lub ziemi.
Przy około 15°C za dnia i 5 - 7°C w nocy( na noc żółwie wkładamy w pudle z lekko wilgotnym substratem do lodówki i wyjmujemy na dzień w chłodne miejsce) żółw powinien znajdować się już we śnie. Należy dbać o to by substrat zawsze był lekko wilgotny, ale nie mokry. Okres zimowania powinien trwać 2 - 3 miesiące. Wybudzanie przebiega dużo szybciej. Wstawiamy je w zimowniku do cieplejszego miejsca, a gdy temperatura się podniesie, same się wybudzą. Wtedy przekładamy je do terrarium, po dwóch dniach włączamy żarówkę i w ciągu kilku następnych dni wydłużamy czas oświetlania powracając po tym czasie do standardowej, letniej długości dnia. Możemy umieścić je także w dobrze izolowanym i ewentualnie podgrzewanym zbiorniku na zewnątrz.

Żywienie

Testudo graeca graeca

• mniszek lekarski (liście i kwiaty), tzw. "mlecz"
  
• babka lancetowata
  
• babka zwyczajna
  
• koniczyna
  
• liście fasoli, groszku, soi, rzodkiewki, brokułów
  
• brokuły
  
• zioła (bazylia, melisa)
  
• cykoria
  
• lucerna
  
• liście krzewów i drzew owocowych
  
• marchew
  
• owoce (nie dużo)
  
• świeża trawa
  

Po lewej stronie samec,
zaś po prawej samica
Fot. Sylwia Śliwa

Młode Testudo graeca graeca