Roztocza → Roztocza (Acarina) grupa pajęczaków obejmująca około 30 000 gatunków. Występowanie: tereny subtropikalne, tropikalne, polarne, umiarkowane. Skrajne ekosystemy ich występowania to wody słodkie i morskie.
Liczne gatunki to ektopasożyty (żerujące na powierzchni ciała żywiciela), przenoszące choroby wirusowe, bakteryjne i nicienie. Pasożytują zarówno na bezkręgowcach, jak i kręgowcach (np. gadach). Często spotykane formy saprofityczne, nieszkodliwe i pożyteczne, wspomagające rozkład martwej materii.
Biologia, systematyka i powiązania z terrarystyką
Morfologia
Rozmiary zróżnicowane. Od 0,5mm do 3cm. W zależności od gatunku, różny kształt ciała: od robakowatych, przez prostokątne, po spłaszczone i okrągłe.
Wspólna cecha, odrózniająca je od reszty pajęczaków, to brak wyraźnego podziału między głowotułowiem i odwłokiem oraz brak segmentacji.
W zależności od rodzaju barwników karotenoidowych w oskórku - czerwone, zielonkawe lub żółte. Najbardziej znany w Polsce jest lądzień czerwonatka (Trombidum holosericeum).
W ich ciele wyróżnia się podstawowe dwa podstawowe elementy:
- Gnatosoma - występuje z przodu ciała, zawiera otwór gębowy. W ruchowym zestawieniu z drugą częścią - idiosomą, do której może być wciągana. Występują na niej przysadki gębowe. W przeciwieństwie do reszty pajęczaków, w gnatosomie roztoczy nie występują zwoje mózgowe. Narząd ten ma kształt dłuższego lub krótszego, ruchliwego stożka, a w jej skład wchodzą:
- nadgębie (rostrum) - sklepienie gnatosomy, nakrywa chelicery od strony grzbietowej
- chelicery - w zagłębieniu gnatosomy. Główny narząd pobierania pokarmu. Ostatni człon może tworzyć szczypce lub strukturę podobną do szpikulca. U niektórych samców jest to narząd kopulacyjny.
- warga górna
- fałd nadgardzielowy
- pedipalpy - wyrastają z boków gnatosomy, bardzo zróżnicowane u poszczególnych gatunków. Pełnią funkcję czuciową, mogą być zakończone pazurkami lub szczypcami.
- fałd podgardzielowy (warga górna, podgębie i fałd podgardzielowy określane są razem jako stożek gębowy, na którego dnie występuje otwór gębowy).
- Idiosoma - druga, większa część ciała, różnie wykształcona w zależnie od gatunku. Występują na niej odnóża. Oddzielona od gnatosomy rowkiem dysjugalnym.
Odnóża przystosowane w zależności od gatunku i trybu życia, do kroczenia, pływania, bądź przyczepiania się do żywiciela. Sześcioczłonowe u form pierwotnych. U najbardziej wyspecjalizowanych - jednoczłonowe.
W przeciwieństwie do pająków, nie występuje u roztoczy stała liczba odnóży. Mogą występować 3 pary, 4, a nawet jedna para, przy czym larwy mają zawsze 3 pary odnóży.
Otwór odbytowy najczęściej po stronie brzusznej.
Brak zróżnicowania oskórka na podjednostki. W zależności od trybu życia roztocza, jest on twardy, pokryty dużymi płytkami po stronie grzbietowej i małymi po brzusznej (przy czym nie występuje segmentacja) lub miękki i rozciągliwy, przypominający strukturę harmonijki - u gatunków pasożytniczych. Występują ujścia licznych gruczołów, włoski czuciowe, guzki i wyrostki.
Budowa wewnętrzna
- Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana.
Układ nerwowy wykazuje segmentację jedynie podczas rozwoju zarodkowego, u form dorosłych, komórki nerwowe skupione są w części brzusznej, a zwój nerwowy pełniący funkcję mózgu, znajduje się w przedniej części idiosomy, co stanowi różnicę w porównaniu do innych pajęczaków, u których mózg znajduje się w przedniej części głowotułowia.
- Narządy zmysłów:
- proste oczy, większość gatunków ślepa, plamki pigmentowe u nielicznych, dobrze rozwinięte oczy jedynie u roztoczy wodnych;
- narząd Hallera - rodzaj wgłębienia w idiosomie, zawiera komórki odbierające bodźce węchowe;
- włoski czuciowe - bodźce chemiczne i dotykowe
- Układ pokarmowy
Jama przedgębowa (gdzie uchodzą gruczoły ślinowe), która przechodzi w gardziel o funkcji ssącej. Ta przechodzi w przełyk, który bywa zróżnicowany na wole. Kolejnym odcinkiem jest rozgałęzione (u większości gatunków) jelito środkowe, a końcowe pełni funkcję narządu wydalniczego.
- Układ oddechowy
Drobne formy nie posiadają go i oddychają przez oskórek. U reszty zazwyczaj występują tchawki. Przetchlinki w liczbie 1-4 par wystepują pomiędzy gnatosomą i idiosomą, lub bezpośrednio na niej.
- Układ krwionośny
Serce występuje rzadko, krew bez barwników, większość roztoczy w ogóle nie posiada układu krwionośnego.
- Układ wydalniczy
Funkcje wydalnicze pełnią gruczoły biodrowe i cewki Malphigiego. U lądzieni - jelito tylne.
- Układ rozrodczy
Składa się z gonad i przewodów wyprowadzających. Gonady parzyste. Pochwa przypomina pokładełko. Samce lądzieni posiadają narząd analogiczny do prącia.
Rozmnażanie
Dymorfizm płciowy zauważalny jedynie u zwierząt posiadających widoczne narządy kopulacyjne. W przeciwieństwie do pająków, samice nie muszą być koniecznie jajorodne. Pojawia się jajożyworodność, a nawet żyworodność. Niektóre gatunki przędą kokony, częsta jest partenogeneza, a zapłodnienie jest wewnętrzne. Więcej o rozmnażaniu i rozwoju roztoczy w artykule pt. "roztocza u gadów", w sekcji "cykl rozwojowy"
Skrócona systematyka:
Podrząd: Nostigmata
- gatunki prymitywne, duże i jaskrawo zabarwione. Występowanie: strefy tropikalne. Wszystkożerne i drapieżne
Podrząd: Parasitiformes
- symbionty, pasożyty czasowe lub stałe
Sekcja: Mesostigmata
- zarówno drapieżniki, jak i pasożyty zewnętrzne i wewnętrzne bezkręgowców i kręgowców. Duże znaczenie przemysłowe ma Varroa jacobsoni, który odżywia się hemolimfą czerwi i pszczół. Wywołuje warrozę - spadek białek w hemolimfie. Postacie dorosłe pszczoły chore na warrozę są karłowate i nie posiadają skrzydeł,
Sekcja: Tetrastigmata
- Duże (do 7mm) gatunki nowogwinejskie, posiadają nożycowate chelicery, drapieżne.
Sekcja Metastigmata
- Pasożyty zewnętrzne kręgowców, zwykle występują w strefach tropikalnych. Nożycowate chelicery. Występują kolce do nacinania tkanki i pobierania krwi.
Do gatunków występujących w Polsce zalicza się kleszcz pastwiskowy.
Podrząd: Acariformes
Sekcja: Prostigmata
- Bardzo zróżnicowane, zarówno lądowe, słodkowodne, jak i morskie.
Występują formy saprofityczne, drapieżne i pasożytnicze.
do najbardziej charakterystycznych należy lądzień czerwonatka, którego postać larwalna jest pasożytnicza. Do gatunków słodkowodnych należy wodopójka kulista, która pasożytuje na owadach wodnych.
Sekcja: Astigmata
- Kosmopolityczne, silnie rozwinięte chelicery, ciało miękkie, nie mają układu oddechowego i oddychają całą powierzchnią ciała. Występują wśród nich formy pasożytnicze, żerujące na człowieku, oraz szkodniki produktów spożywczych
Sekcja: Oribatida
- Brak pasożytów, organizmy glebowe i saprofityczne. Ciało pokryte grubym oskórkiem. Oddychanie za pomocą tchawek. Mogą przenosić pasożyty, np. tasiemca.
Aspekty terrarystyczne
W hodowlach stawonogów, roztocza są częstym problemem zaniedbanych terrariów. W małej liczbie nie są groźne i zwykle odżywiają sie resztkami pokarmu pozostawionymi przez hodowane zwierzę. W nadmiarze mogą przenieść się na hodowany okaz, a ich usunięcie bywa trudne i czasochłonne. Najczęściej usadawiają się w okolicach otworu gębowego w postaci niewielkich, skupionych masowo kuleczek. W przypadku hodowli stawonogów, takich, jak ptaszniki, nie zaleca się stosowania środków przeciw roztoczom, bo substancja ta, oprócz wyeliminowania roztoczy, może zabić samego pająka (roztocza i pajęczaki należą do tej samej gromady).
Oprócz profilaktyki i codziennego sprzątania resztek, gdy roztocza się pojawią, zaleca się przeniesienie pająka na kamieniste podłoże i ograniczenie wilgotności.
Najważniejszym momentem leczenia pająka jest wylinka, gdyż wówczas zwierzę pozbywa się starego oskórka, a wraz z nim - roztoczy. Należy je szybko odizolować od wylinki, gdyż roztocza dość szybko mogą przenieść się na bezbronne zwierzę.
Literatura:
Czesław Jura - Bezkręgowce
Heiko Bellman - Pająki
|
Zgłoś błąd lub sugestię dotyczącą artykułu
