|
|
|
|
|
| Vipera berus - Żmija zygz.. » Płazy i Gady Polski » |
Żółw błotny (Emys orbicularis Linnaeus, 1758))
Samiec z doliny rzeki Ilanki (rejon Słubic). Czerwiec 2007 r. Fot. Bartłomiej Najbar. )
Samica żółwia błotnego (Nr 8; tzw. Anomalia, z doliny Ilanki) składająca jaja. Czerwiec 2007 r. Fot. Bartłomiej Najbar. )
)
)
)
"amica złapana w okolicy Mikołajek (Mazury) - badania terenowe Uniwersytetu Warszawskiego przy współpracy koła herpetologów Uniwersytetu Wrocławskiego Fot. Anna Szwedor )
)
)
Żółw błotny z okolic Mediolanu (Lombardia), Włochy Fot. Sylwia Śliwa  Nazwa angielska - European pond turtle
 Nazwa niemiecka - Die Europäische Sumpfschildkröte
 Nazwa hiszpańska - Galápago europeo
 Nazwa rosyjska - Волoтная черепахa
 Nazwa czeska - Želva bahenni
 Nazwa słowacka - Korytnačka močarna
 Nazwa francuska - Cistude d’Europe
Systematyka i zasięg występowania.
Podgromada: anapsydy - Anapsida Rząd: żółwie - Testudines Podrząd: żółwie skrytoszyjne - Cryptodira Rodzina: żółwie ziemnowodne - Emydidae Gatunek: żółw błotny - Emys orbicularis Linnaeus, 1758. Obecnie (VI. 2007 r.) wyróżnia się 14 podgatunków żółwia błotnego. Są to:
Większość ww. podgatunków zasiedla niewielkie i średniej wielkości częstokroć izolowane areały w południowej Europie, Azji Mniejszej i północnej Afryce. Największy obszar, rozciągający się od środkowej Francji aż po południowe wybrzeże Morza Czarnego i Morze Aralskie zajmuje podgatunek nominatywny - Emys orbicularis orbicularis, którego przedstawiciele występują także w Polsce. Jednak zdaniem znawcy żółwi błotnych – dr Uwe Fritz’a, być może w Polsce występują 2 podgatunki, które w swojej monografii (2003) poświęconej żółwiowi określa on jako „Emys orbicularis orbicularis I” i "Emys orbicularis orbicularis II". Morfometria. W różnych populacjach europejskich żółw błotny osiąga bardzo zróżnicowane rozmiary. Jedne z najmniejszych osobników żyją np. na niektórych wyspach Adriatyku i zaliczane są do tzw. populacji karłowatych (osiągają maksymalnie około 12 cm długości). W Polsce żółwie po opuszczeniu osłon jajowych mierzą zaledwie ok. 2-3 cm i ważą ok. 3-6 g. Rosną powoli i dojrzałość płciową osiągają po kilkunastu latach. Samce dojrzewają nieco wcześniej niż samice. Dojrzałe płciowo samce charakteryzują się rozmiarami karapaksu (mierzonego w linii prostej) między 13,3 cm a 18,5 cm, zaś samice między 13,8 i 19,8 cm. W podanych dolnych granicach wymiarów pancerza dorosłych żółwi rozpoznanie płci czasem bywa niepewne, zwłaszcza w odniesieniu do samic. Tylko wyjątkowo spotyka się bardziej wyrośnięte osobniki (powyżej 20 cm długości karapaksu). Waga dorosłych żółwi także jest zróżnicowana. Najcięższe są samice, które osiągają wagę niewiele przekraczającą 1 kg (ważone poza okresem składania jaj), najcięższe samce zazwyczaj ważą ok. 800 g. Dymorfizm płciowy. U młodych żółwi błotnych rozpoznanie płci po ich wyglądzie jest niemożliwe. Dopiero po osiągnięciu kilkunastu centymetrów długości pancerza cechy dymorficzne zaznaczają się wyraźnie. Najważniejsze z nich to u samców wklęsły plastron (w środkowej części), tęczówka oka zabarwiona na kolor brunatny, czerwonawy, ceglasty, relatywnie dłuższy i grubszy ogon, czasem dłuższe pazury kończyn przednich. U samic plastron jest płaski, tęczówka zabarwiona jest na kolor żółtawy, ogon nieco krótszy i cieńszy (ale przy porównaniu ogonów /i nie tylko/ warto mieć kilka osobników do porównania). Ubarwienie żółwi to cecha indywidualna. Jednak w odniesieniu do dymorfizmu płciowego samce zazwyczaj są ubarwione na kolor ciemno-brunatny, niemal czarny z nielicznymi jasnymi plamkami, cętkami na pancerzu i miękkich częściach ciała. U samic ilość jasnych plam jest zdecydowanie większa. Ubarwienie osobników pochodzących z innych populacji zwłaszcza azjatyckich i południowoeuropejskich bywa zdecydowanie inne włącznie z niemal całkowicie żółto ubarwionymi przedstawicielami tego gatunku. Status gatunku w Polsce. Gatunek podlegający całkowitej ochronie prawnej, ginący. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt. Kręgowce (2001) otrzymał kategorię EN (endangered) - gatunek bardzo wysokiego ryzyka, silnie zagrożony. Zasięg w Polsce. Zasięg występowania żółwia błotnego w Polsce obejmuje niemal cały region kontynentalny, jest jednak bardzo mocno porozrywany. Jeszcze stosunkowo liczebne stanowiska znajdują się przede wszystkim na Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim (wschodnia Polska), w znacznie mniejszym stopniu w niektórych rejonach Pojezierza Mazurskiego, Pojezierza Lubuskiego, Pojezierza Pomorskiego, w dolinie rzeki Zwoleński k. Radomia. Poza tymi stanowiskami gatunek skrajnie nieliczny, gdzie w większości odnotowywano obecność pojedynczych, zazwyczaj starych osobników. Część z obserwacji przeprowadzanych w Polsce dotyczy żółwia czerwonolicego Trachemys scripta, rzadziej innych podgatunków Emys orbicularis przywożonych głównie z Bułgarii i byłych krajów ZSRR. Systematycznie odnotowuje się zanik polskiej populacji gatunku. W latach 1901-2003 zarejestrowano ponad 450 stanowisk żółwi, zaś w latach 1991-2006 zaledwie ok. 100. Krajowy badacz żółwi błotnych Andrzej Jabłoński szacował (2001) tempo ubywania 15 stanowisk gatunku w okresie 10 lat. Ocenia się, iż rozmnażających się populacji w Polsce może być jeszcze ok. 30, a takich gdzie może być osiągany sukces rozrodczy zaledwie ok. 15. Liczebność polskiej populacji. Trudna do precyzyjnego określenia. Liczebność populacji z Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego szacowana była w 1999 r. na 600-700 osobników, w okolicach Radomia na ponad 100 (tylko w rez. „Borowiec” w 2004 na ok. 60 osobników), w dolinie rz. Ilanki, rz. Pliszki w 2005/2007 r. na ok. 100 osobników, w rejonie Olsztyna w 2006 r. na ok. 50-75 os. Krajową populację można szacować na ponad 1000 dorosłych osobników. Poza nimi od 1987 r. na Pojezierzu Łęczyńsko–Włodawskim, a nastepnie w rejonach Radomia, Słubic, Oleśnicy i Słupska wypuszczono łącznie ponad 4500 żółwi pozyskanych ze zniszczonych lub zabezpieczonych gniazd, z czego część młodych hodowano w niewoli przez 8-20 m-cy. Obecnie podejmowane są próby zbadania efektów zasilania poszczególnych stanowisk. Siedlisko. Żółw błotny silnie związany jest z dwoma typami środowisk: wodnym i lądowym. Większość czasu spędza w wodzie, zasiedlając przede wszystkim średniej wielkości i małe naturalne oraz pochodzenia antropogenicznego zarastające zbiorniki wodne, z zespołami grążela żółtego, grzybienia białego, żabiścieku pływającego, rzęs, pałki wąsko-, szerokolistnej, trzciny pospolitej i turzyc. Są to zazwyczaj jeziorka, stawy, torfianki, olsy, śródleśne bagna, wolno płynące rzeki, starorzecza, rzadziej kanały i rowy melioracyjne. Żółwie składają jaja nieopodal wody w miejscach otwartych i półotwartych, dobrze nasłonecznionych o piaszczystym podłożu porośniętym roślinnością kserotermiczną np. szczotlichą siwą Corynephoretum canescens i rozchodnikiem ostrym Sedum acre. Rzadko - zazwyczaj z braku odpowiednich lęgowisk - gniazda lokowane są wśród upraw rolnych lub na polnych i leśnych drogach. Aktywność roczna. Żółwie błotne w naszych warunkach klimatycznych budzą się ze snu zimowego niekiedy już w marcu, najczęściej jednak w kwietniu, a bardzo rzadko dopiero w maju. Wiosną stosunkowo łatwo je zaobserwować, gdyż chętnie zażywają słonecznych kąpieli. Zazwyczaj w kwietniu i w maju odbywają gody. Aktywne pozostają do przełomu października i listopada, ale przy niskich temperaturach niekiedy gromadzą się w miejscach hibernacji już we wrześniu. Okres ich aktywności może więc w poszczególnych sezonach znacząco się różnić. Składanie jaj. Samice żółwia błotnego w Polsce składają jaja jeden raz w roku w jednym żucie. Znane są dotychczas tylko 2 przypadki składania jaj porcjami. Pierwszy z nich zanotowano w 2001 r. w Lasach Sobiborskich (Sołtys 2002), zaś drugi w 2007 r. w rejonie Słubic. Składanie jaj w naszych warunkach może rozpoczynać się już w połowie maja i kończyć w połowie czerwca i uzależnione jest od szeregu czynników klimatycznych. Samica wkraczając na lęgowisko zazwyczaj kopie kilka próbnych dołków a następnie właściwy, do którego składa jaja. Liczba składanych jaj może wahać się od 3 do 24, średnio około 12-15. Świeżo złożone jaja są śnieżno-białe, owalne, otoczone lekko chropowatą twardą skorupą, która w końcowym okresie inkubacji mięknie, a na jej powierzchni pojawiają się wówczas przebarwienia szarego, szaro-czarnego lub brązowego koloru. Najmniejsze jaja charakteryzują się długością 27,8-29,1 mm, szerokością 18,0-18,7 mm i wagą 5,6-6,4 g, podczas gdy największe mają 35,9-39,1 mm długości, 20,5-22,3 mm szerokości i ważą 8,7-10,1 g (pomiary z Ziemi Lubuskiej). Badania prowadzone przez dr Marię Zemanek i dr Sławomira Mitrusa w rejonie Radomia oraz przez mgr Ewę Szuszkiewicz i autora niniejszego opracowania w województwie lubuskim wskazują na spore przywiązanie żółwic do znanych sobie miejsc lęgowych. Dla przykładu w latach 1999-2006 w dolinie rzeki Ilanki zlokalizowano 59 gniazd żółwi. Samice rokrocznie składały jaja na tych samych stromych, nasłonecznionych polanach śródleśnych o powierzchniach 375 m²-1170 m², w odległościach 70-85 m (śr. 78 m) od wody. Odległość między tymi gniazdami wahała się między 0.75-53.9 m (śr. 8.8 m). Tylko nieliczne samice składały jaja w dalszej odległości od wody. Dlatego ochronę lęgowisk należy postrzegać jako jeden z najważniejszych elementów mogących przyczynić się do zachowania tego gatunku. Sukces rozrodczy żółwi w Polsce jest bardzo różny. Miejscami, głównie na wschodzie Polski wiele gniazd - już w pierwszych dniach po zniesieniu jaj - jest niszczona przez drapieżniki. Wykluwanie się młodych. Młode żółwie lęgną się po około 90-100 dniach, a szybkość rozwoju zarodków ściśle związana jest z termiką panującą wewnątrz gniazda. Żółwie mogą opuszczać gniazda już z końcem sierpnia lub we wrześniu, jednak w Polsce najczęściej okres jesieni i zimy spędzają w gniazdach, które opuszczają dopiero wczesną wiosną roku następnego. Hibernacja Żółwie zimują zazwyczaj w wodzie, w wodach nadosadowych, w górnych warstwach osadów dennych zbiorników, wśród korzeni roślin (pod wodą), rzadko na lądzie. W nieco bardziej liczebnych populacjach zimują gromadnie – rokrocznie w tych samych miejscach. Dlatego lokalizacja i ochrona takich miejsc może okazać się jednym z kluczowych elementów ochrony tego gatunku. Hodowla (przetrzymywanie i hodowla żółwi błotnych jest możliwa wyłącznie po uzyskaniu odpowiednich zezwoleń). Hodowanie żółwi błotnych należy do łatwych, ale głównie dotyczy to starszych osobników. Młode bywają trudne w hodowli. Niektóre z nich tygodniami nie przyjmują pokarmu, chorują. Zdarza się że spora część hodowanych zwierząt zdycha. Młode po wykluciu się z jaj zazwyczaj umieszcza się w pojemnikach z wilgotnym mchem, gdzie należy je pozostawić do momentu zresorbowania woreczka żółtkowego tj. przez 7-10 dni. Później należy przenieść je do akwaterrariów - najlepiej dużych - np. o wymiarach: 150 cm dł., 60 cm szer. i 50 cm wys., gdzie 1/4 stanowi ląd, pozostałą część wypełnia woda. Woda początkowo powinna mieć 2-3 cm głębokości, później można zwiększyć jej głębokość do 5-10 cm. W wodzie powinna znajdować się roślinność: rzęsa drobna Lemna minor, rzęsa trójrowkowa Lemna trisulca, moczarka kanadyjska Elodea canadensis. Akwaterraria powinno oświetlać światło naturalne lub świetlówki – Bioluksy. Co 2-3 dni, przez 3-5 minut, z odległości 80-100 cm żółwie powinno się naświetlać promieniami UV. Najmłodsze żółwie należy karmić raz dziennie różnorodnym pokarmem np.: larwami muchówek Chironomus sp., mączników Tenebrio molitor, żywymi i suszonymi dafniami Daphnia sp., kiełżami Gammarus sp. W okresie wiosennym należy podawać również dżdżownice Lumbricus sp., oczliki Cyclops sp., niewielkie płocie Rutilus rutilus, uklejki Alburnus alburnus inne gatunki wodnych zwierząt np.: larwy chrząszczy, pluskwiaków i ważek. W wodzie nie powinno zabraknąć roślin, szczególnie rzęsy drobnej Lemna minor, która bywa okresowo przez żółwie zjadana w niewielkich ilościach. Podrośnięte i dorosłe żółwie można karmić 2-3 razy w tygodniu. Chętnie jedzą one ryby i surowe mięso. Pasożyty. W Polsce dotychczas nie prowadzono systematycznych badań na temat stanu zdrowotnego żółwi błotnych. Zazwyczaj jednak na ciele żółwi odnotowuje się obecność pasożytów zewnętrznych – pijawek. Dotychczas uważano, że są to pijawki żółwie Placobdella costata. Wyniki wstępnych badań przeprowadzonych w dolinie rzeki Ilanki w 2006 r. wskazują, iż w tym rejonie Polski pasożytami mogą być również inne gatunki pijawek. W kale żółwi stwierdza się obecność jaj pasożytów wewnętrznych. Stan zdrowotny niektórych osobników z zachodniej Polski wskazuje, że są one nękane licznymi chorobami. Uszkodzenia ciała. Wiele z przebadanych przez krajowych herpetologów żółwi nosi na pancerzach ślady spotkań z drapieżnikami bądź pojazdami mechanicznymi. Niektóre z nich mają odgryzione kończyny, ogony. Sporej części tak doświadczonych osobników udaje się ujść z życiem, jednak niektóre z nich giną. Duży wpływ na uszkodzenia ciała żółwi mają drapieżniki obcego pochodzenia. Inne "luźne" uwagi końcowe. Żółw błotny to piękne i generalnie w Polsce szybko ginące zwierzę. Największe szanse na utrzymanie się w środowisku naturalnym ma on na Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim, gdyż żyje tu najliczebniejsza polska populacja tego gatunku. Dla zachowania jego szczątkowych populacji w innych regionach kraju niezbędna jest ogromna wiedza i doświadczenie badaczy lokalnych stanowisk, gdyż mamy do czynienia z gatunkiem konserwatywnym i nierzadko bardzo wiernym swoim przyzwyczajeniom. Żółw błotny charakteryzuje się bardzo ciekawą biologią i ekologią, jest jednak trudny do badań, gdyż prowadzi skryty tryb życia. W momencie podejmowania niegdyś systematycznych badań nad tym gatunkiem sądziłem, że sporo wiem na jego temat. Po latach zdaję sobie sprawę jak bardzo się myliłem i wiem też ile czasu trzeba poświęcić dla poznania jego zachowań, oraz jakie niebezpieczeństwa grożą mu ....... ze strony badaczy. Zielona Góra dn. 14.06.2007 r. Bartłomiej Najbar Materiały źródłowe zawierające inne informacje na temat populacji żółwia błotnego zasiedlających Polskę (i kraje ościenne). Fritz U. 2003. Die Europäische Sumpfschildkröte (Emys orbicularis). Laurenti Verlag. Bielefeld, s. 224. Hödl W., Rössler M. (red.). 2000. Die Europäische Sumpfschildkröte. Stapfia, 69. 248 s. Jabłoński A.J. 1998: Żółw błotny. Mon. przyr., nr 3. Wyd. Lubuskiego Klubu Przyr. Świebodzin. 48 s. Jabłoński A. 2001. Emys orbicularis. W: Głowaciński Z. (red.) Polska Czerwona Księga Zwierząt. Kręgowce (Polish Red Data Book of Animals. Vertebrates). PWRiL, Warszawa, s. 274-276. Maciantowicz M., Rybacki M. 2006. Ochrona żółwia błotnego, traszki grzebieniastej i kumaka nizinnego. Wyd. Klubu Przyrodników, Świebodzin. 178 s. Meeske M.A.C. 2006. Die Europäische Sumpfschildkröte am nördlichen Rand ihrer Verbreitung in Litauen. Supplement der Zeitschrift für Feldherpetologie. 11. Laurenti Verlag. Bielefeld, 160 s. Mitrus S. 2004. Emys orbicularis. W: Adamski P., Bartel L., Bereszyński A., Kepel A., Witkowski Z. (red.) Gatunki zwierząt (z wyjątkiem ptaków). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, T. 6, s. 309-313. Mitrus S. 2006. Fidelity to nesting area of the European pond turtle, Emys orbicularis (Linnaeus, 1758). Belgian Journal of Zoology, 136 (1): 25-30. Mitrus S. (Uniwersytet Opolski, w druku). Metody badań i ochrony żółwia błotnego – podręcznik metodyczny. Najbar B. (red.). 2001. Żółw błotny. Monografie przyrodnicze. Wydawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników, Świebodzin. 135 s. Najbar B., Kołodziejczyk Ł.M. (Wszechświat, w druku). Stan zdrowotny i stopień zainfekowania pasożytami żółwia błotnego (Emys orbicularis) w rzece Ilance (województwo lubuskie). Najbar B., Szuszkiewicz E. 2005. Reproductive ecology of the European pond turtle Emys orbicularis (Linnaeus, 1758) (Testudines: Emydidae) in western Poland. Acta zoologica cracoviensia, 48A (1-2): 11-19. Najbar B., Szuszkiewicz E. 2006. The morphometrics and colouration of the European pond turtle Emys orbicularis in Lubuskie province (West Poland). Biologia, 61 (5): 585-592. Najbar B., Szuszkiewicz E. 2007. Nest-site fidelity of European pond turtle Emys orbicularis (Linnaeus, 1758) (Testudines: Emydidae) in western Poland. Acta zoologica cracoviensia. 50A (1-2): 1-8. Rybacki M. 2003. W: Głowaciński Z., Rafiński J. (red.) Atlas Płazów i Gadów Polski: Status – Rozmieszczenie – Ochrona (Atlas of the Amphibians and Reptiles of Poland: Status – Distribution - Conservation). Biblioteka Monitoringu Środowiska, Warszawa – Kraków, s. 78-81. Schneeweiss N. 2003. Demographie und ökologische Situation der Arealrand-Populationen der Europäischen Sumpfschildkröte in Brandenburg. Studien und Tagungsberichte. Band 46. Landesumweltamt Brandenburg. 106 s. Sołtys M. 2002: Aktywna ochrona żółwia błotnego w lasach sobiborskich w 2001 r. Przegląd. Przyrodniczy, 13, 3: 9-28. |
 Zgłoś błąd lub sugestię dotyczącą artykułu
|
