Artykuł w kategoriach: Płazy i gady Polski – Opisy, Węże – Opisy, Żmijowate

Vipera berus – żmija zygzakowata


Oceń 1 gwiazdka2 gwiazdki3 gwiazdki4 gwiazdki5 gwiazdek [10]
Loading...

Vipera berus – żmija zygzakowata


Często za żmiję brane są inne beznogie gady. Stało się to przyczyną ich zabijania. Należy jednak przypomnieć, że w Polsce wszystkie gady, łącznie ze żmiją (naszym jedynym jadowitym gadem) są chronione, tak więc tępienie żmij jest niedopuszczalne i podlega karze.

Żmija jest gadem o krępej budowie. Mimo pozornej ociężałości, polując na zdobycz czy broniąc się atakuje błyskawicznie. Głowa ma zarys sercowaty lub jak to woli trójkątny. Szyja jest przewężona i elastyczna. Całe ciało pokryte jest drobnymi łuskami. Ogon jest krótki i wynosi od 1/10 do 1/8 całkowitej długości żmii. Źrenica jest pionowa (pozostałe nasze gady mają źrenice okrągłe). Tarczki głowowe są niewielkie i słabo odróżniają się od łusek. Tarczki brzuszne są szerokie i dobrze rozwinięte. W górnej szczęce występują dwa zęby jadowe, zawiasowo umocowane. Przy zamykaniu paszczy, zęby składają się w kierunku gardła. Przy silnym rozwarciu paszczy, zęby wystają nieco do przodu. Zęby mają wewnętrzne kanaliki, czym przypominają igły strzykawki. Taki typ aparatu jadowego nosi nazwę Solenoglypha i występuje u wszystkich żmijowatych. Wytrysk jadu następuje w czasie wbijania zębów jadowych w ciało ofiary przez nacisk na gruczoły jadowe. Jad jest żółtawą oleistą cieczą. Wysuszony, krystaliczny jad można przechowywać przez wiele lat. Szczęki żmii są rozdzielne. Dzięki temu żmija może połykać bardzo grube ofiary. Połykaniu pomaga żuchwa zaopatrzona w haczykowate zęby, skierowane do tyłu. Przez posuwiste ruchy żuchwy, ofiara jest wciągana do przewodu pokarmowego. Trwa to dość długo.

Samica jest większa od samca. Może maksymalnie osiągnąć 80 centymetrów. Samiec najwyżej 70. Ubarwienie żmij zygzakowatych jest bardzo zmienne. Kiedyś każdą odmianę barwną opisywano jako odrębny podgatunki. Najczęściej wyróżniano trzy podgatunki. Obecnie uważa się to za nieuzasadnione i traktuje się je jedynie jako odmiany barwne. Na grzbiecie żmij jasno ubarwionych widać czarną wstęgę z poprzecznymi kreskami. Ta wstęga nazywana jest linią kainową. Najpospolitsza jest forma szara. Inną formą barwną jest żmija o barwie brązowo-miedzianej (w takim przypadku zygzak może mieć różne odcienie brązu). Najrzadszą formą jest żmija całkowicie czarna. Nasycenie barwy może być różne. Barwa tła może być jasnopopielata, jak i ciemnoszara, jasnobrązowa lub ciemnobrunatna. Czarne (melanistyczne) posiadają dużo pigmentu czarnego (melaniny), co powoduje, że nie widać charakterystycznej linii kainowej. U form jasnych, wstęga kainowa ciągnie się od karku do końca ogona. Od oka do stawu żuchwowego ciągnie się przechodząca przez szyję czarna pręga. Wraz z drugą pręgą tworzy krzyż. Stąd niemiecka nazwa Kreuzotter. Pręgi te mogą jednak być całkowicie niewidoczne. W tylnej części głowy widać czarną plamę przypominającą odwróconą literę V lub X.

Żmija jest jajożyworodna. Młode przychodzą na świat z końcem lata. Jest ich od kilku do kilkunastu, nie więcej niż dwadzieścia.

Synonimy


Pelias berus

Nazewnictwo

Nazwa polska: Żmija zygzakowata

Nazwy ludowe: „Miedzianka”, „Ruda żmija”, „Czarna żmija”

Nazwy ujęte w cudzysłów są nazwami używanymi w niektórych regionach Polski, ale mylącymi, więc nie należy ich używać. Nazwy miedzianka oraz ruda żmija są zarówno potocznie używane na określenie gniewosza, brązowej odmiany padalca, brązowej odmiany żmii zygzakowatej, a nawet węża Eskulapa.

Nazwa angielska: Common European viper, common adder

Nazwa niemiecka: Kreuzotter

Nazwa francuska: Vipère péliade

Nazwa rosyjska: гадюка обыкновенная

Nazwa czeska: Zmije obecná

Systematyka

  • Rząd: łuskoskóre (łuskonośne) – Squamata
  • Podrząd: wężeSerpentes
  • Rodzina: żmijowate Viperidae
  • Podrodzina: żmije właściwe Viperinae
  • Rodzaj: żmija Vipera (rodzaj ten liczy jedenaście gatunków i wiele podgatunków oraz odmian), niektórzy systematycy wyróżniają rodzaj Pelias
  • Gatunek: żmija zygzakowata – Vipera berus (Linneus 1758)
  • Podgatunek: żmija zygzakowata właściwa – Vipera berus berus. Poza Polską występują żmija zygzakowata bośniacka Vipera berus bosniensis żyjąca na Bałkanach oraz żmija zygzakowata sachalińska Vipera berus sachalinensis, zamieszkująca wschodnią Azję (do Oceanu Spokojnego). Oba te podgatunki w najnowszych publikacjach traktuje się jako odrębne gatunki.

Występowanie

.
Żmija zygzakowata właściwa występuje na terenie Wielkiej Brytanii, od Hiszpanii i Włoch w całej Europie Środkowej po Szwecję i Finlandię, Białoruś, Rosję i Ukrainę. Na terenie Azji nasz podgatunek stopniowo zanika i pojawia się tam podgatunek sachaliński. Na Bałkanach występuje podgatunek bośniacki. Żmija to jedyny gatunek, który właśnie występuje za kołem podbiegunowym.

W Alpach żmiję zygzakowatą można spotkać nawet na wysokości 2750 metrów nad poziomem morza. U nas najpospolitsza jest na terenie Bieszczad. Wszystkie trzy odmiany barwne występują na tym samym terenie, ale jedna z odmian jest zwykle dominująca. Nie stwierdzono różnicy w jadowitości poszczególnych odmian barwnych. Żmije lubią przebywać na terenach podmokłych lasów z polanami porośniętymi mchem torfowym, bagnem, oraz borówki bagnicy. Spotykane są także przy przecinkach leśnych porośniętych malinami i innymi krzewami. W górach jako kryjówkę wykorzystują kopce z kamieni usuwanych z pól. Można je spotkać często pod wykrotami drzew. Bardzo lubią wygrzewać się na słońcu. U nas polują w nocy. W rejonach zimniejszych, nocą drętwieją, ą polują za dnia. Pokarm to głównie jaszczurki i myszy, oraz inne drobne gryzonie. Żmija zygzakowata dość dużo pije. Z tego powodu osiedla się w sąsiedztwie stojących wód. Pływa dobrze, ale unika kąpieli. Poza Polską, w Europie, występują jeszcze inne gatunki żmij, z których najrzadsza jest żmija łąkowa Vipera ursinii, a zwłaszcza jej podgatunek węgierski Vipera ursinii rakosiensis. Żmija zygzakowata jest gatunkiem typowo naziemnym.

Hodowla

Żmija zygzakowata jest trudnym obiektem do hodowli w terrarium. Między innymi z tego względu jej hodowla nie jest zalecana. W Polsce jest to gatunek chroniony, nie jest więc możliwe pozyskiwanie osobników dziko żyjących. Ponadto, ponieważ zwierzę to jest jadowite jego hodowla przez osoby prywatne jest w naszym kraju prawnie zabroniona.

Kiedy żmija atakuje?

Żmija może zaatakować człowieka jedynie gdy czuje się zagrożona. Następuje to w momencie przypadkowego nadepnięcia, próby złapania żmii, czasem zaś zbyt bliskiego podejścia do niej. Za odległość bezpieczną w terenie uważa się jeden metr, choć syta, nie przestraszona żmija, nie atakuje nawet wtedy, kiedy odległość wynosi zaledwie kilka centymetrów. Zazwyczaj przed atakiem żmija zwija się spiralnie. Ofiarę dosięga przez gwałtowne wyprostowanie się i wbicie w ofiarę zębów jadowych. Całkowicie wyprostowana żmija atakuje wyjątkowo i jedynie w obronie, a nigdy przy polowaniu.

Jadowitość

Jad żmii jest dość silny – LD 50 mg/kg = 0,55 (silniejszy od jadu takich węży jak żmija gabońska Bitis gabonica, kobra czarno-biała Naja melanoleuca czy grzechotnik straszliwy Crotalus durissus), jednakże jednorazowa porcja jest stosunkowo niewielka – 10,0-18,0 mg (wg http://www.seanthomas.net/oldsite/ld50tot.html ), z tego względu ukąszenie żmii stosunkowo rzadko powoduje śmierć dorosłego człowieka. Jest natomiast bardzo niebezpieczne dla dzieci.

Gatunek LD 50 dla metody dożylnej Dawka jadu
Vipera berus 0.55 mg/kg 10.0 – 18.0 mg
Daboia russelii 0.133 mg/kg
Crotalus durissus 1.244 mg/kg 20.0 – 100.0 mg
Bitis gabonica 6.722 mg/kg 450.0 – 600.0 mg

Objawy ukąszenia są następujące: najpierw widoczne są dwa czerwone punkciki – ślady po zębach jadowych, następnie ciało w miejscu ukąszenia puchnie. Puchną też węzły chłonne. Ukąszenie jest bolesne. Objawy ogólne to nudności, pobudzenie, ból głowy, a następnie wystąpić mogą wymioty, biegunka, obrzęk języka i warg, omdlenie. Niekiedy może wystąpić zniszczenie tkanek, niewydolność nerek, zaburzenia krzepliwości czy niewydolność oddechowa. Reakcja na jad żmii zależy nie tylko od masy ciała, ale też od ogólnego stanu zdrowia człowieka. Sama porcja jadu też może być różna, może się nawet zdarzyć, że żmija wcale nie wprowadzi jadu i wykona tzw. suche ukąszenie. Przeczytaj artykuł o postępowaniu w razie ukąszenia przez żmiję zygzakowatą.

Dostępne surowice

EUROPEAN VIPER VENOM ANTISERUM®
IPSER EUROPE®
SERUM ANTIVENIN SERPENS EUROPEENS®
SIERO ANTIOFIDICO TETRAVALENTE SCLAVO®
VIPERATAB®
VIPERFAV®

Uwagi

Przeciw skutkom ukąszeń żmij używa się surowicy Europa. Nie powinno się stosować domowych sposobów ludowego leczenia. Niektóre z nich, np. przypalania tylko pogarszają złą sytuację i sprawiają dodatkowy ból. Do czasu podania surowicy poszkodowany powinien wykonywać jak najmniej ruchów tak by trucizna nie przedostawała się do krwiobiegu. Można zakładać w tym celu opaskę uciskową, choć opinie na temat jej skuteczności są różne. Wysysanie trucizny z rany nie jest wskazane, z uwagi na niebezpieczeństwo dla osoby udzielającej pierwszej pomocy. W żadnym wypadku nie wolno podawać alkoholu, który potęguje działanie trucizny.

Opracowanie i źródła informacji

Korekta tekstu i dostosowanie do obecnych realiów Aleksandra Ludmiła Wagner.

Na podstawie
Helmut M. Krosny, 2001

Podziękowania dla Polskiego Związku Akwarystów za możliwość wykorzystania opisu.


Jedno przemyślenie na temat Vipera berus – żmija zygzakowata

Dodaj swoje przemyślenie na temat artykułu